Περιγραφή
Η παρούσα δράση πραγματοποιείται στο πλαίσιο του CIVIS “Open Lab,
Intergenerational communities” και αποσκοπεί στην προώθηση της διαγενεακής αλληλεπίδρασης
και την καταπολέμηση των στερεοτύπων και διακρίσεων λόγω ηλικίας. Τo έργο αποτελεί
συνεργασία μεταξύ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), και των
Πανεπιστημίων PLUS Salzburg (Αυστρία) και UAM Madrid (Ισπανία).
Η δράση «Ηλικιωμένοι και Εικονογραφημένο Βιβλίο: Μια Διαγενεακή Παρέμβαση στην
Προσχολική Εκπαίδευση» βασίζεται στις αρχές σχεδιασμού και υλοποίησης διαγενεακών
προγραμμάτων και αποσκοπεί στην ουσιαστική εμπλοκή παιδιών προσχολικής ηλικίας και
ατόμων τρίτης ηλικίας σε κοινές δραστηριότητες αλληλεπίδρασης. Πιο συγκεκριμένα,
επιδιώκεται η διαγενεακή σύνδεση εγγονιών και παππούδων/γιαγιάδων μέσα από την κοινή
ανάγνωση και τη δημιουργία εικονογραφημένων βιβλίων, καθώς και μέσα από οργανωμένες
φιλαναγνωστικές δράσεις. Το εικονογραφημένο βιβλίο προσεγγίζεται λειτουργεί ως μέσο
επικοινωνίας, έκφρασης και ανταλλαγής εμπειριών μεταξύ των μικρών και μεγάλων.
Το θεωρητικό πλαίσιο της παρέμβασης καθορίζεται από τις Σπουδές Ηλικίας (Age
Studies), και ειδικότερα το σημείο συνάντησή τους με την Παιδική Λογοτεχνία και το
Εικονογραφημένο Παιδικό Βιβλίο ως φορέων ιδεολογικών (άμεσων ή έμμεσων) μηνυμάτων
(Joosen, 2015: 127). Σύμφωνα με τις Σπουδές Ηλικίας, η ηλικία είναι κοινωνικά κατασκευασμένη
έννοια, δεν αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις κοινωνίες ούτε σε όλες τις εποχές. Η
σημασία της εξαρτάται από το πολιτισμικό, ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο.
Στα εικονογραφημένα βιβλία, τα στερεότυπα ηλικίας συνήθως εκφράζονται όχι μόνο
μέσω των λεκτικών κειμένων αλλά και των εικόνων: έντονες ρυτίδες, γκρίζα μαλλιά ή φαλάκρα,
γυαλιά και τιράντες, παραδοσιακά ρούχα ή πιτζάμες που παραπέμπουν σε ασθένεια ή ανημποριά (Crawford & Bhattacharya, 2014: 132, 136), σκυφτά σώματα, σκουρόχρωμα ρούχα, απομόνωση από το κοινωνικό περιβάλλον. Τέτοιες οπτικές επιλογές, οι οποίες επεκτείνονται ακόμα και σε μη ανθρώπινους χαρακτήρες (π.χ. ζώα με ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά), μαθαίνουν στα παιδιά να συνδέουν το γήρας με τη φθορά, τον κίνδυνο ή την έλλειψη αξίας.
Από τη σκοπιά των Σπουδών Ηλικίας, αυτές οι αναπαραστάσεις αποτελούν μορφές οπτικού ηλικιακού ρατσισμού που μεταδίδουν αρνητικές αντιλήψεις για τη γήρανση προτού τα παιδιά αποκτήσουν τα γνωστικά εργαλεία για να τις αμφισβητήσουν.
Στη λογοτεχνία οι ηλικιωμένοι άνδρες εμφανίζονται σε μικρή ποικιλία ρόλων, κοινωνικά και επαγγελματικά ανενεργοί, με περιορισμένα χόμπι και ενδιαφέροντα, όπως η οικογενειακή φροντίδα, οι περίπατοι ή το ψάρεμα (Crawford & Bhattacharya, 2014: 132, 139; Crawford, 2000:162). Συχνά παρουσιάζονται ως καλοπροαίρετοι, φορείς γνώσης ή απλώς κουρασμένοι και παθητικοί. Αντίθετα οι ηλικιωμένες γυναίκες παρουσιάζονται δυσανάλογα συχνά ως ζηλιάρες βασίλισσες, μάγισσες, ή σε περιπτώσεις όπου η μητέρα ως ρόλος απουσιάζει, εμφανίζονται ως κακές μητριές (π.χ. Χιονάτη). Άλλοτε πάλι σκιαγραφούνται είτε ως καλές γιαγιάδες/νεράιδες που ζουν μόνο για να βοηθούν τους νέους, ενώ οι ίδιες κινούνται σχεδόν αόρατες στο περιθώριο (δες Χάιντι), είτε ως διανοητικά ανεπαρκείς και ανήμπορες, (π.χ. Κοκκινοσκουφίτσα) που διαρκώς χρειάζονται τη φροντίδα των άλλων (Henneberg, 2010: 128).
Η μορφή της γριάς μάγισσας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα έμφυλου ηλικιακού ρατσισμού, αφού ενσαρκώνει πολιτισμικούς φόβους γύρω από τη γυναικεία γήρανση, την αυτονομία και τα μη αναπαραγωγικά σώματα. Μέσα από τη συστηματική απεικόνιση των ηλικιωμένων γυναικών ως ανταγωνιστικών ή απειλητικών μορφών, τα παραμύθια συμβάλλουν στη διαμόρφωση ενός πολιτισμικού σεναρίου που τοποθετεί τις γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας στο περιθώριο, ως «αποκλίνουσες», επικίνδυνες ή εύκολα αναλώσιμες.
Η μορφή του παππού παρουσιάζονται μέσα από το στερεότυπο του σοφού μέντορα (wise mentor), όπως το περιγράφει η Vanessa Joosen (2015). Σε αυτήν την περίπτωση, οι μεγαλύτεροι χαρακτήρες –συχνά παππούδες, γιαγιάδες ή ηλικιωμένοι γείτονες– εμφανίζονται ως καλοί και σημαντικοί επειδή διδάσκουν κάτι στα παιδιά: μια γνώση, μια αξία ή ένα μάθημα ζωής. Για παράδειγμα, ένας παππούς μπορεί να υπάρχει στην ιστορία μόνο για να μάθει στο παιδί υπομονή, σεβασμό ή μια παραδοσιακή δεξιότητα. Αν και αυτή η εικόνα φαίνεται θετική, περιορίζει το ρόλο των μεγαλύτερων ανθρώπων, αφού τους παρουσιάζει ως χρήσιμους μόνο όταν «προσφέρουν» σοφία, και όχι ως ολοκληρωμένες προσωπικότητες με δικές τους ανάγκες, συναισθήματα και ιστορίες. Έτσι, το παιδικό βιβλίο κινδυνεύει να αναπαράγει στερεότυπα για την ηλικία αντί να δείχνει ουσιαστικές και αμφίδρομες διαγενεακές σχέσεις.
Στο σύγχρονο εικονογραφημένο βιβλίο η γιαγιά συναντάται σε τρεις παραλλαγές (Pinsent, 2003): Ορισμένα βιβλία εξακολουθούν να υιοθετούν ένα παραδοσιακό μοντέλο εμφανίζοντάς τη παθητική και συναισθηματικά και σωματικά εξαρτημένη από τις νεότερες γενιές. Το εικονογραφικό στερεότυπο συνίσταται σε μια μάλλον στρουμπουλή γυναίκα μεγάλης ηλικίας με γκρίζα μαλλιά, γυαλιά, με μία ή δύο γάτες. Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει βιβλία που ανατρέπουν αυτήν την εικόνα επιλέγοντας γιαγιάδες ιδιαίτερα δραστήριες, άφοβες και ακούραστες, με εκκεντρικές συμπεριφορές, που λατρεύουν τις αντισυμβατικές περιπέτειες.
Τέλος, σε μια τρίτη ομάδα εντάσσονται βιβλία που αναγνωρίζουν ότι η γιαγιά έχει αποκτήσει με την ηλικία σοφία, την οποία απολαμβάνει να μεταβιβάζει στα εγγόνια της, συνεχίζοντας παράλληλα μια δική της ανεξάρτητη ζωή. Αυτές οι γιαγιάδες φορούν μοντέρνα ρούχα και γυαλιά, διατηρούν τις δικές τους ασχολίες και παράλληλα αφιερώνουν χρόνο στα εγγόνια τους (Pinsent,2003)
Η συγκεκριμένη εργασία προσπαθεί να αναδείξει εναλλακτικές, θετικές και πολυδιάστατες αναπαραστάσεων της τρίτης ηλικίας μπορεί ώστε να συμβάλει ουσιαστικά στην καλλιέργεια σεβασμού, ενσυναίσθησης και ουσιαστικών διαγενεακών σχέσεων από την προσχολική ακόμη ηλικία.
Τα εικονοβιβλία προσφέρουν πρόσφορο έδαφος για την επανεξέταση εννοιών όπως η αυτονομία, οι σχέσεις εξουσίας και τα δικαιώματα κάθε ηλικίας, ενώ παράλληλα ενισχύουν τη διαμόρφωση στάσεων διαγενεακής αλληλεγγύης (Joosen, 2022: 16). Επιπλέον, καθώς το εικονοβιβλίο προϋποθέτει τη συμμετοχή ενός ενήλικου συν-αναγνώστη, δημιουργούνται συνθήκες δια-ηλικιακής συνεργασίας και διαλόγου, οι οποίες ευνοούν την ανταλλαγή εμπειριών, την αμοιβαία κατανόηση και τη συν-κατασκευή νοημάτων ανάμεσα σε διαφορετικές γενιές.
ΕΙΔΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ
Κοινές αναγνώσεις
Στην παρουσίαση υπάρχουν κοινές αναγνώσεις βιβλίων με τη συμμετοχή παιδιών και ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας, αποτελεί μια ιδιαίτερα σημαντική παιδαγωγική και κοινωνική πρακτική, καθώς δημιουργεί ουσιαστικές ευκαιρίες συνάντησης και επικοινωνίας ανάμεσα στις γενιές. Μέσα από το μοίρασμα της ιστορίας, των εικόνων και των συναισθημάτων που γεννά ένα βιβλίο, ενισχύεται η αμοιβαία κατανόηση, η ενσυναίσθηση και ο διάλογος, ενώ παράλληλα αναγνωρίζεται η εμπειρία και η φωνή των μεγαλύτερων ανθρώπων.
Κοινές φιλαναγνωστικές δράσεις
Ο τιμώμενος βιβλιοφάγος. Κάθε εβδομάδα ορίζεται (με κλήρωση) ένα παιδί ως «ο τιμώμενος βιβλιοφάγος». Το τιμώμενο πρόσωπο επιλέγει ένα βιβλίο από το σπίτι ή από τη βιβλιοθήκη του σχολείου και μαζί με τον παππού ή/και τη γιαγιά, έρχεται να το παρουσιάσει στους συμμαθητές και συμμαθήτριές του. Μαζί μπορούν να διαβάσουν αποσπάσματα ή και ολόκληρο το βιβλίο στην τάξη, να το δραματοποιήσουν, να το αφηγηθούν ή ό,τι άλλο θελήσουν. Ταυτόχρονα θα έχουν προετοιμάσει μια δραστηριότητα σχετική με το βιβλίο (μια κατασκευή, μαγειρική ή ό,τι άλλο σχετικό με το θέμα του βιβλίου), την οποία θα υλοποιήσουν μαζί με τα παιδιά της τάξης.
Στη συγκεκριμένη δραστηριότητα συμμετέχουν και οι γονείς των παιδιών, έτσι ώστε η οικογένεια κάθε παιδιού να εκπροσωπείται και από τις τρεις γενιές. Από τη σκοπιά των Σπουδών Ηλικίας, η δραστηριότητα αυτή καλλιεργεί τις διαγενεακές σχέσεις, η καθημερινότητα των παππούδων και των γιαγιάδων ενσωματώνεται στην καθημερινότητα των παιδιών, ενώ ταυτόχρονα κινητοποιούνται και συνεργάζονται ισότιμα για έναν κοινό στόχο. Η εμπλοκή των γονιών στη δραστηριότητα λειτουργεί αντιθετικά προς το φαινόμενο της τραμπάλας, όπου οι σχέσεις γονέων και παππούδων/γιαγιάδων απεικονίζονται σε εικονογραφημένα βιβλία σαν μια σχέση εναλλαγής και όχι συνύπαρξης, καθώς γονείς, παππούδες και παιδιά συνυπάρχουν και συνεργάζονται σε κοινές αναγνώσεις. Με αφορμή τα βιβλία που διαβάζονται στην τάξη, σχεδιάστηκαν φιλαναγνωστικές δράσεις που ενισχύουν ουσιαστικά τη σύνδεση ανάμεσα στα παιδιά και ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, μετατρέποντας την ανάγνωση σε αφορμή για ζωντανές διαγενεακές συναντήσεις. Δράσεις όπως το «μαγειρεύουμε μαζί», « φυτεύουμε μαζί όπου παππούδες και γιαγιάδες μοιράζονται συνταγές, αναμνήσεις και πρακτικές γνώσεις, που προάγουν την αμοιβαιότητα και την ισότιμη συμμετοχή.
Δημιουργία βιβλίων, Τρίπτυχων (ακορντεόν)
Τα παιδιά δημιούργησαν βιβλία, Δίπτυχα και Τρίπτυχα με θέματα που αφορούν
ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, καθώς μέσα από αυτή τη διαδικασία αναδεικνύονται οι
εμπειρίες, οι δεξιότητες και οι σχέσεις ανάμεσα στις γενιές. Τα βιβλία αυτά μπορούν να γίνονται
είτε στο σχολείο είτε στο σπίτι, με τη συμμετοχή γιαγιάδων και παππούδων τόσο στη συγγραφή
των κειμένων όσο και στην εικονογράφηση, ενισχύοντας την αμοιβαιότητα και τη συνεργασία
Δραστηριότητα: « Να ήμουν για λίγο».
Στη δραστηριότητα αυτή τα παιδιά δημιουργούν ένα συλλογικό βιβλίο με
τίτλο «Να ήμουν για λίγο…», όπου κάθε σαλόνι/ άνοιγμα του βιβλίου χωρίζεται στα δύο: στην
αριστερή πλευρά το παιδί ολοκληρώνει τη φράση «Να ήμουν για λίγο γιαγιά, για να…», ενώ στη
δεξιά σελίδα η ίδια η γιαγιά καλείται να ολοκληρώσει την αντίστοιχη φράση «Να ήμουν για λίγο
παιδί, για να…». Τα λόγια των παιδιών και των γιαγιάδων αποτυπώνονται λεκτικά από τη
δεύτερη και οπτικά από το πρώτο, σε ένα βιβλίο το οποίο προκύπτει με τη σύμπραξη και των δύο
γενιών.
Δραστηριότητα : «Τι μάθαμε;»
Παππούδες , γιαγιάδες και παιδιά με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, στο πλαίσιο της αμοιβαιότητας της μάθησης δηλώνουν τι έμαθαν ο ένας από τον άλλον.
